Bir insanı tanıdığımızı ne zaman düşünürüz? Uzun zamandır hayatımızda olduğunda mı, sırlarımızı paylaştığımızda mı, yoksa onun yanında kendimiz gibi davranabildiğimizde mi?
Biraz düşününce bu sorunun cevabından o kadar da emin olamıyorum. Çünkü insanın bir de kimseye göstermediği tarafı var. Ailesinin tanıdığı insanla arkadaşlarının tanıdığı, iş yerinde görünenle kendi başına kaldığında olduğu kişi aynı mı? Belki de hepimiz, hayatın farklı sahnelerinde farklı roller üstleniyoruz. Üstelik bunu her zaman bilinçli olarak da yapmıyoruz.
Hikmet Hükümenoğlu'nun Atmaca romanını okurken aklımda bu sorular dolaştı. Romanın kahramanı Ömer'in hayatına dört ayrı zaman diliminden bakarken insanın tek bir hikayeden ibaret olmadığını bir kez daha düşündüm.
1995, 2001, 2015 ve 2019 yıllarına yayılan roman, Ömer'in çocukluğundan yetişkinliğine uzanan bir anlatı kuruyor. Ancak bu anlatıyı benim için ilginç kılan yalnızca bir insanın yıllar içindeki değişimi değil, insanın kendisiyle, yakınlarıyla ve içinde yaşadığı dünyayla kurduğu ilişkinin zamanla nasıl başka biçimlere büründüğü.
Romanın lise yıllarına geldiğimde kendi gençliğime uğradım. Kendi okulum, arkadaşlarım, o yılların havası gözümün önünde canlandı. Üniversitede edebiyat fakültesini kazanması da beni ayrı cezbetti. O yıllarda başka bölümlerin daha fazla tercih edildiği bir ortamda edebiyatın peşinden gitmek, bana insanın hayatı yalnızca meslek ve gelecek planları üzerinden değerlendirmemesi gerektiğini hatırlattı.
Edebiyatın benim için kıymeti de biraz burada. Bir insanın iç dünyasına yaklaşabilmek, onun neden öyle davrandığını, neyi sakladığını, neyi söyleyemediğini anlamaya çalışmak... Sayılarla ölçemediğimiz, formüllerle açıklayamadığımız bir alan var insanın içinde. Edebiyat o alana girebilmemiz için bize kapılar açıyor.
Ömer'in hikayesinde beni düşündüren meselelerden biri de insanın kendisine ve çevresine gösterdiği yüzler arasındaki mesafe oldu. Bazen en yakınımızdaki insanın bile bilmediğimiz bir dünyası olduğunu unutuyoruz. Birlikte yemek yediğimiz, güldüğümüz, aynı evin içinde yaşadığımız insanın içinden neler geçtiğini gerçekten biliyor muyuz?
Belki de insan ilişkilerindeki en büyük yanılgılarımızdan biri, yakınlığı tanımakla karıştırmak. Birinin hayatında uzun zamandır bulunmak, onun bütün hikayesine tanıklık ettiğimiz anlamına gelmiyor. Herkesin kendine sakladığı bir odası var. Bazılarının kapısı aralık, bazılarınınki yıllarca kapalı kalıyor.
Ömer'in ailesiyle, arkadaşlarıyla ve çevresindeki insanlarla kurduğu ilişkileri okurken bu görünmeyen odaları düşündüm. Bir insanı anlamak için yalnızca yaptıklarına değil, yapamadıklarına, söylemediklerine, kendisinden bile sakladıklarına da bakmak gerekiyor belki.
Bir de zamanın tuhaflığı var. 1995'teki Ömer ile 2019'daki Ömer aynı kişi mi? Elbette aynı hayatın içinden geçiyorlar ama insan yıllar içinde yalnızca yaşlanmıyor. Fikirleri, beklentileri, kırgınlıkları, insanlardan talepleri değişiyor. Bir zamanlar vazgeçilmez sandığımız şeyler önemsizleşirken, hiç dikkat etmediğimiz ayrıntılar hayatımızın merkezine yerleşebiliyor.
Bazen yıllar sonra eski bir arkadaşımızla karşılaştığımızda, onu değil de onunla birlikte olduğumuz eski kendimizi özlediğimizi fark ediyoruz. Belki de geçmişe duyduğumuz özlemin bir kısmı, artık geri dönemeyeceğimiz insanlara duyduğumuz özlem.
Romanda en sevdiğim karakterin Önder olduğunu da söylemeliyim. Keşke gerçek hayatta da tanışsaydık dedim. Bir romanın içinden çıkıp hayatımıza karışmasını istediğimiz karakterlerin olması da edebiyatın güzel sürprizlerinden biri.
Atmaca bittiğinde kendime şunu sordum…
Bir insanı tanımak, onun hakkında çok şey bilmek midir, yoksa bilmediği taraflarının da varlığını kabul edebilmek mi?
Belki de birini gerçekten anlamaya başladığımız yer, onun hakkında hüküm vermeyi bıraktığımız yerdir.
Kitaplar da biraz böyle değil mi? Bize hiç tanımadığımız insanların hayatlarını anlatırken, aslında başkalarına bakışımızı değiştiriyorlar. Bazen bir karakteri seviyoruz, bazen ona kızıyoruz, bazen de kendimizden bir şey bulduğumuz için rahatsız oluyoruz.
İyi ki edebiyat var. Çünkü hayatı yalnızca yaşamakla yetinmeyip anlamaya da çalışıyoruz.
